Atopisch eczeem (constitutioneel eczeem) is een chronische, inflammatoire huidaandoening die zich meestal op jonge leeftijd manifesteert. Het beloop wordt gekenmerkt door exacerbaties en remissies. De aandoening gaat gepaard met jeuk, slaapverstoring en een verminderde kwaliteit van leven. De huisarts speelt een centrale rol in diagnostiek, behandeling en begeleiding.
Pathofysiologie
Atopisch eczeem ontstaat door een combinatie van factoren:
- een verstoorde huidbarrière (onder andere door filaggrinedefecten)
- een verhoogde immuunreactiviteit (met name Th2-gedreven ontsteking)
- omgevingsinvloeden
Deze factoren leiden tot een verhoogde gevoeligheid voor irritantia, allergenen en micro-organismen.
Klinisch beeld
De presentatie varieert met de leeftijd.
Zuigelingen en jonge kinderen
- erytheem, papels en vesikels
- nattende laesies en korstvorming
- lokalisatie: wangen, strekzijden van armen en benen
Oudere kinderen en volwassenen
- lichenificatie en excoriaties
- droge huid (xerosis)
- lokalisatie: flexuren (elleboogplooien, knieholten), hals, handen
Jeuk staat vrijwel altijd op de voorgrond en kan leiden tot een vicieuze cirkel van krabben en huidbeschadiging.
Diagnostiek
De diagnose atopisch eczeem is klinisch en gebaseerd op:
- chronisch of recidiverend beloop
- typische morfologie en lokalisatie
- jeuk als centraal symptoom
Differentiële diagnose
Overweeg bij twijfel:
- contacteczeem (allergisch of irritatief)
- seborroïsch eczeem
- psoriasis
- scabiës
- cutane infecties (bijvoorbeeld impetigo)
Aanvullend onderzoek is zelden nodig, tenzij er aanwijzingen zijn voor een allergische component of infectie.
Behandeling in de eerste lijn
De behandeling richt zich op het herstellen van de huidbarrière, het verminderen van ontsteking en het doorbreken van de jeuk-krabcyclus.
Basistherapie
Dagelijks gebruik van indifferente middelen (emollientia) is de hoeksteen:
- meerdere keren per dag aanbrengen
- keuze afhankelijk van huidtype en voorkeur patiënt
Goede uitleg over gebruik en frequentie is van belang.
Topicale medicatie
Bij opvlammingen:
- corticosteroïden (klasse afhankelijk van ernst en locatie)
- calcineurineremmers (tacrolimus, pimecrolimus) bij onderhoud of bij gevoelige huidgebieden
Het is belangrijk om patiënten en ouders goed te instrueren om onderbehandeling te voorkomen.
Behandeling van complicaties
- Bij bacteriële superinfectie: lokaal of systemisch antibioticum
- Bij verdenking herpes simplex-infectie (eczema herpeticum): spoedverwijzing
Nieuwe behandelopties
Systemische therapie
Bij matig tot ernstig atopisch eczeem dat onvoldoende reageert op lokale therapie, kan systemische behandeling worden overwogen. Dit gebeurt doorgaans in de tweede lijn.
Beschikbare opties zijn onder meer:
- ciclosporine
- methotrexaat
- biologicals zoals dupilumab (gericht op IL-4/IL-13)
- JAK-remmers (orale middelen)
Deze therapieën richten zich op specifieke ontstekingsroutes en kunnen leiden tot duidelijke vermindering van klachten.
Leefstijl en begeleiding
Voorlichting
Patiënten en ouders hebben baat bij duidelijke uitleg over:
- het chronische karakter van de aandoening
- het belang van onderhoudsbehandeling
- het herkennen van exacerbaties
Uitlokkende factoren
Adviseer om rekening te houden met:
- irriterende stoffen (zeep, wol)
- klimaat (kou, droge lucht)
- stress
Voedselallergie speelt slechts bij een beperkte groep een rol en is geen standaard verklaring voor exacerbaties.
Indicaties voor verwijzing
Verwijzing naar de dermatoloog is aangewezen bij:
- onvoldoende effect van eerstelijnsbehandeling
- ernstige of uitgebreid eczeem
- diagnostische onzekerheid
- frequente infecties
- verdenking op contactallergie (voor epicutaan onderzoek)
Tot slot
Atopisch eczeem is een veelvoorkomende aandoening met een aanzienlijke impact op het dagelijks functioneren. De huisarts heeft een belangrijke rol in het stellen van de diagnose, het starten van behandeling en het begeleiden van patiënten. Door adequate voorlichting, juiste inzet van therapie en aandacht voor comorbiditeit kan de ziektelast worden beperkt. Nieuwe systemische behandelingen bieden aanvullende mogelijkheden voor patiënten met ernstigere vormen van eczeem.
