Ketamine als behandeling bij depressie
Ketamine wordt binnen de psychiatrie gebruikt bij sommige patiënten met een ernstige depressie die onvoldoende reageren op reguliere behandeling. Vaak gaat het om mensen die al meerdere antidepressiva, psychotherapie of andere behandelvormen hebben geprobeerd zonder voldoende verbetering.
Deze vorm van depressie wordt ook wel therapieresistente depressie genoemd. Ketamine kan bij een deel van deze patiënten leiden tot vermindering van depressieve klachten. Niet iedereen reageert echter op de behandeling.
De belangstelling voor ketamine binnen de geestelijke gezondheidszorg is de afgelopen jaren sterk toegenomen, mede doordat het middel relatief snel effect kan geven in vergelijking met klassieke antidepressiva.
Wat is ketamine?
Ketamine is oorspronkelijk ontwikkeld als anestheticum en pijnstillend middel. Het wordt al tientallen jaren gebruikt binnen de anesthesiologie en acute geneeskunde.
Later ontdekten onderzoekers dat ketamine ook invloed heeft op stemming en depressieve klachten. De werking verschilt van traditionele antidepressiva, die meestal aangrijpen op serotonine of noradrenaline.
Ketamine beïnvloedt onder andere het glutamaatsysteem in de hersenen, dat betrokken is bij communicatie tussen zenuwcellen en neuroplasticiteit.
Esketamine als geregistreerde behandeling
Sinds 2019 is esketamine in Nederland goedgekeurd voor behandeling van therapieresistente depressie. Esketamine is een variant van ketamine en wordt meestal toegediend als neusspray.
De behandeling vindt plaats onder medische begeleiding, meestal binnen gespecialiseerde GGZ-instellingen of ziekenhuizen. Tijdens en na toediening worden patiënten gecontroleerd vanwege mogelijke bijwerkingen en veranderingen in bloeddruk of bewustzijn.
Esketamine wordt doorgaans gecombineerd met een ander antidepressivum en maakt meestal deel uit van een breder behandeltraject.
Wanneer wordt ketamine ingezet?
Ketamine wordt meestal pas overwogen wanneer meerdere reguliere behandelingen onvoldoende effect hebben gehad.
Daarbij kan gedacht worden aan:
- verschillende antidepressiva
- psychotherapie
- combinatiebehandeling
- soms elektroconvulsietherapie (ECT)
De behandeling is dus meestal niet de eerste stap bij depressieve klachten, maar bedoeld voor patiënten met ernstige of langdurige problematiek.
Hoe verloopt een behandeling?
Patiënten komen gedurende meerdere weken of maanden regelmatig naar een behandelcentrum voor toediening van esketamine.
De neusspray wordt onder toezicht gebruikt, waarna observatie volgt. Tijdens de behandeling worden onder andere bloeddruk, hartslag en algemeen functioneren gecontroleerd.
Na enkele uren kunnen patiënten meestal naar huis wanneer de acute effecten voldoende zijn afgenomen. Zelf autorijden na de behandeling wordt afgeraden.
Naast ketaminebehandeling loopt vaak ook psychologische of psychiatrische begeleiding door.
Mogelijke werking bij depressieve klachten
Een opvallend aspect van ketamine is de relatief snelle werking. Sommige patiënten merken binnen uren tot dagen verandering in stemming, terwijl klassieke antidepressiva vaak weken nodig hebben.
Onderzoekers denken dat ketamine mogelijk invloed heeft op verbindingen tussen zenuwcellen en flexibiliteit van hersennetwerken. De exacte werking is echter nog niet volledig opgehelderd.
Niet iedere patiënt profiteert van de behandeling en het effect kan tijdelijk zijn. Daarom blijft vervolgbehandeling belangrijk.
Dissociatieve ervaringen tijdens behandeling
Tijdens of kort na toediening kunnen patiënten dissociatieve verschijnselen ervaren. Dit betekent dat iemand zich tijdelijk anders kan voelen ten opzichte van zichzelf, het lichaam of de omgeving.
Sommige patiënten beschrijven een gevoel van afstand, vervreemding of veranderde waarneming. Deze effecten zijn meestal tijdelijk en nemen af wanneer het middel uitwerkt.
Omdat deze ervaringen intens kunnen zijn, vindt behandeling plaats onder begeleiding van zorgprofessionals.
Bijwerkingen en risico’s
Zoals bij andere psychiatrische behandelingen kunnen ook bij ketamine bijwerkingen optreden.
Veelvoorkomende klachten zijn:
- duizeligheid
- misselijkheid
- slaperigheid
- hoofdpijn
- verhoogde bloeddruk
- concentratieproblemen
Daarnaast kunnen hallucinaties, verwardheid of veranderingen in waarneming voorkomen.
Bij patiënten met cardiovasculaire aandoeningen is extra voorzichtigheid nodig vanwege mogelijke stijging van bloeddruk en hartbelasting.
Risico op misbruik
Ketamine wordt buiten de medische setting ook recreatief gebruikt. Binnen de psychiatrie gebeurt behandeling echter in gecontroleerde doseringen en onder toezicht.
Toch blijft aandacht voor afhankelijkheid en misbruik belangrijk, vooral bij langdurig gebruik of patiënten met verslavingsgevoeligheid.
Daarom worden patiënten zorgvuldig gescreend voordat behandeling wordt gestart.
Onderzoek naar ketamine en depressie
Onderzoek naar ketamine bij depressie loopt wereldwijd nog volop. Studies laten zien dat sommige patiënten duidelijke verbetering ervaren, vooral bij ernstige en therapieresistente depressie.
Daarnaast wordt onderzocht:
- hoe lang effecten aanhouden
- welke patiënten het meest reageren
- welke dosering optimaal is
- wat de gevolgen zijn op lange termijn
Over langdurige veiligheid bestaat nog relatief beperkte kennis.
Ketamine en suïcidaliteit
Binnen onderzoek krijgt ook het mogelijke effect van ketamine op acute suïcidaliteit aandacht. Sommige studies laten zien dat suïcidale gedachten tijdelijk kunnen afnemen na behandeling.
Dit betekent echter niet dat ketamine een zelfstandige oplossing is voor suïcidaliteit. Intensieve psychiatrische begeleiding blijft noodzakelijk.
Ketamine buiten de psychiatrie
Naast toepassing bij depressie wordt ketamine nog steeds gebruikt binnen andere medische disciplines.
Binnen ziekenhuizen en ambulances wordt het middel toegepast als pijnstiller of anestheticum. Ook binnen pijncentra wordt ketamine soms gebruikt bij chronische pijnsyndromen en zenuwpijn.
De doseringen en toepassingen verschillen daarbij sterk van psychiatrisch gebruik.
Ketamine binnen de bredere ontwikkeling van psychedelicatherapie
Ketamine wordt vaak genoemd binnen de bredere ontwikkeling van psychedelicatherapie. Hoewel ketamine technisch gezien geen klassiek psychedelisch middel is zoals LSD of psilocybine, heeft het wel bewustzijnsveranderende eigenschappen.
De opkomst van ketamine binnen de psychiatrie heeft bijgedragen aan hernieuwde belangstelling voor psychedelische behandelingen bij psychische aandoeningen.
Hierdoor is ook meer onderzoek ontstaan naar middelen zoals MDMA en psilocybine binnen gecontroleerde therapeutische settings.
Veelgestelde vragen
Wanneer wordt ketamine gebruikt bij depressie?
Vooral bij therapieresistente depressie wanneer andere behandelingen onvoldoende effect hebben gehad.
Is ketamine hetzelfde als esketamine?
Esketamine is een variant van ketamine die als neusspray wordt gebruikt binnen de psychiatrie.
Werkt ketamine snel?
Bij sommige patiënten treedt verbetering op binnen uren tot dagen.
Kan ketamine hallucinaties veroorzaken?
Ja, tijdelijke veranderingen in waarneming of dissociatie kunnen optreden.
Is ketamine verslavend?
Bij recreatief gebruik bestaat risico op misbruik. Binnen medische behandeling gebeurt gebruik onder toezicht.
Wordt ketamine gecombineerd met andere therapieën?
Ja, meestal blijft psychotherapie of andere psychiatrische behandeling onderdeel van het behandelplan.
