Nieuw onderzoek wijst erop dat het gebruik van antipsychotica bij mensen met dementie samenhangt met een verhoogd risico op een breed scala aan ernstige bijwerkingen. De risico’s lijken met name verhoogd kort na de start van de behandeling.
Breder spectrum aan bijwerkingen
Eerder lag de nadruk vooral op een verhoogd risico op beroerte en mortaliteit bij gebruik van antipsychotica bij dementie. Deze nieuwe analyse laat zien dat ook andere complicaties vaker voorkomen, waaronder longontsteking, trombo-embolische aandoeningen, myocardinfarct, hartfalen, fracturen en acute nierschade.
Voor vrijwel alle onderzochte uitkomsten werd een verhoogd risico gevonden bij gebruik van antipsychotica in vergelijking met geen gebruik.
Grote populatiestudie
De resultaten zijn gebaseerd op een grootschalige analyse van gekoppelde gegevens uit de eerste lijn, ziekenhuiszorg en sterfteregisters in Engeland. In totaal werden ruim 170.000 mensen met dementie gevolgd, met een gemiddelde leeftijd van ruim 80 jaar.
Een deel van deze patiënten startte met antipsychotica na de diagnose dementie en werd vergeleken met patiënten die deze medicatie niet gebruikten. In de analyse is rekening gehouden met diverse factoren zoals comorbiditeit, medicatiegebruik en leefstijl.
De meest voorgeschreven middelen waren risperidon, quetiapine, haloperidol en olanzapine.
Verhoogde risico’s, vooral in de beginfase
De kans op complicaties bleek vooral in de eerste periode na start van de behandeling verhoogd. Dit gold in het bijzonder voor longontsteking, waarbij het risico in de eerste weken het hoogst was.
Ook voor acute nierschade, beroerte en veneuze trombo-embolie werd een duidelijk verhoogd risico gevonden. Zo lag het risico op acute nierschade ongeveer 70% hoger en dat op beroerte en trombose circa 60% hoger dan bij patiënten zonder antipsychoticagebruik.
Naast relatieve risico’s werden ook absolute verschillen zichtbaar. In de eerste maanden na start van de behandeling ontwikkelden aanzienlijk meer patiënten een pneumonie in vergelijking met niet-gebruikers.
Interpretatie van de resultaten
Het gaat om observationeel onderzoek, waardoor geen harde causale conclusies kunnen worden getrokken. Ondanks correctie voor bekende verstorende factoren kan invloed van niet-gemeten variabelen niet volledig worden uitgesloten.
Wel betreft het een omvangrijke studie met betrouwbare gegevensbronnen en een brede analyse van mogelijke uitkomsten, wat de bevindingen klinisch relevant maakt.
Afweging van baten en risico’s
De resultaten onderstrepen dat het gebruik van antipsychotica bij dementie gepaard kan gaan met meer en ernstigere risico’s dan eerder werd aangenomen. Dit vraagt om een zorgvuldige afweging tussen mogelijke baten en potentiële schade.
Internationale richtlijnen adviseren terughoudendheid en beperken het gebruik tot situaties met ernstige gedrags- of psychische symptomen. Tegelijkertijd blijft het gebruik in de praktijk relatief frequent, mede door het beperkte aanbod aan effectieve niet-medicamenteuze alternatieven.
Regelmatige herbeoordeling van de behandeling en aandacht voor individuele patiëntkenmerken blijven daarbij essentieel.
Tot slot
Deze studie laat zien dat antipsychoticagebruik bij dementie niet alleen samenhangt met bekende risico’s zoals beroerte, maar ook met een breder spectrum aan ernstige complicaties. Met name in de eerste fase van behandeling is verhoogde alertheid geboden.
